দৈনিক জনমভূমিৰ আছুতীয়া অনুসন্ধান, দিখৌৰ তাণ্ডৱ আগতেই আহিছিল নেকি বিপদৰ খবৰ?

dainik janambhumi July 31, 2026

প্রতিবেদন- ৪

ডিজিটেল ডেস্ক : দিখৌৰ বিধ্বংসী বানে শিৱসাগৰৰ হাজাৰ হাজাৰ পৰিয়ালক ক্ষতিগ্রস্ত কৰাৰ পাছত এতিয়া আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্রশ্ন উত্থাপিত হৈছে-এই দুর্যোগ সম্পূর্ণ অপ্রত্যাশিত আছিল নেকি, নে ইয়াৰ আগতীয়াকৈ কিছুমান স্পষ্ট সংকেত ইতিমধ্যে উপলব্ধ আছিল? যদি পাহাৰৰ ওপৰত অবিৰত বৰষুণ হৈছিল, যদি নদীৰ জলস্তৰ ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি পাইছিল, তেন্তে তলৰ অঞ্চলৰ জনসাধাৰণক অধিক আগতেই সতৰ্ক কৰিব পৰা নাযায়নে?

বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, আধুনিক যুগত বান কেৱল প্রাকৃতিক পৰিঘটনা নহয়, ই তথ্য, প্রযুক্তি, সমন্বয় আৰু সময়োপযোগী সিদ্ধান্তৰো পৰীক্ষা। যিমান উন্নত আগতীয়া সতৰ্কীকৰণ ব্যৱস্থা থাকিব, সিমানেই জীৱন আৰু সম্পত্তিৰ ক্ষতি হ্রাস কৰাৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়। দিখৌৰ ক্ষেত্ৰতো এই দিশসমূহৰ গভীৰ পর্যালোচনাৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ কৰা হৈছে। 

বৰষুণৰ তথ্য কিমান সোনকালে আহে?: 
বর্তমান ভাৰতীয় বতৰ বিজ্ঞান বিভাগ (IMD), কেন্দ্রীয় জল আয়োগ (CWC) আৰু বিভিন্ন বৈজ্ঞানিক সংস্থাই উপগ্রহ, ৰাডাৰ, স্বয়ংক্রিয় বৰষুণ মাপক যন্ত্ৰ আৰু নদীৰ জলস্তৰ পৰিমাপক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে অবিৰত তথ্য সংগ্ৰহ কৰি থাকে। এই তথ্যসমূহৰ ভিত্তিত বহু ক্ষেত্ৰত অতি বৃষ্টিপাত, আকস্মিক বান অথবা নদীৰ জলস্তৰ বৃদ্ধিৰ সম্ভাৱনাৰ আগতীয়া সতর্কবার্তা জাৰি কৰা হয়। কিন্তু এই তথ্যসমূহ উৎস অঞ্চলৰ পৰা স্থানীয় প্রশাসনলৈ আৰু তাৰ পাছত গাঁও পঞ্চায়ত বা সাধাৰণ জনসাধাৰণলৈ কিমান দ্রুতগতিত আৰু ফলপ্রসূভাৱে লাভ কৰে, সেইটোও সমানেই গুৰুত্বপূর্ণ। বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, কেৱল তথ্য সংগ্রহ কৰিলেই নহয়, সেই তথ্য সঠিক সময়ত সঠিক স্থানলৈ প্ৰেৰণ কৰাটোৱেই দুর্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ মূল চাবিকাঠী। বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, বর্তমান Impact-based Forecasting বা প্ৰভাৱভিত্তিক বতৰ পূৰ্বাভাস ব্যৱস্থাৰ বিষয়তো অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। অর্থাৎ কেৱল কিমান মিলিমিটাৰ বৰষুণ হ'ব সেয়াই নহয়, সেই বৰষুণে কোন অঞ্চলত বান, ভূমিস্খলন বা জল আবদ্ধতাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে, সেই বিষয়েও আগতেই অনুমান কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। কিন্তু এই বৈজ্ঞানিক তথ্যসমূহ স্থানীয় পর্যায়লৈ দ্রুতগতিত আৰু সহজ ভাষাত প্ৰেৰণ কৰিব নোৱাৰিলে ইয়াৰ বাস্তৱ উপযোগিতা যথেষ্ট হ্রাস পায়। বিশেষকৈ আন্তঃৰাজ্যিক নদীৰ ক্ষেত্ৰত উৎস অঞ্চলৰ বৃষ্টিপাতৰ তথ্য নিম্নাঞ্চললৈ সময়মতে প্ৰেৰণ কৰাটো অত্যন্ত জৰুৰী। 

আন্তঃৰাজ্যিক তথ্য আদান-প্রদান কিমান জৰুৰী?: দিখৌৰ উৎস নগালেণ্ডত আৰু নিম্ন অৱবাহিকা অসমৰ শিৱসাগৰত। ফলত উৎস অঞ্চলত হোৱা অতিবৃষ্টি, ভূমিস্খলন বা নদীৰ আকস্মিক জলস্তৰ বৃদ্ধিৰ তথ্য যদি তৎক্ষণাৎ অসমলৈ প্রেৰণ হয়, তেন্তে নিম্নাঞ্চলৰ বাসিন্দাসকলক মূল্যৱান কেইঘণ্টামান সময়ৰ আগতেই সতর্ক কৰিব পৰা যায়। জলসম্পদ বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, আন্তঃৰাজ্যিক নদীৰ ক্ষেত্ৰত তথ্যৰ স্বচ্ছ আৰু নিয়মীয়া আদান-প্রদান বানৰ ক্ষতি হ্রাস কৰাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ উপায়। এনে ব্যৱস্থা অধিক শক্তিশালী হ'লে উদ্ধাৰ অভিযান, স্থানান্তৰকৰণ আৰু পৰিত্ৰাণৰ প্ৰস্তুতিও অধিক সুসংগঠিত কৰিব পৰা যায়। আন্তঃৰাজ্যিক নদীৰ ক্ষেত্ৰত বহু দেশ আৰু ৰাজ্যত River Basin Coordination Mechanism বা যৌথ নদী অৱবাহিকা ব্যৱস্থাপনা গঢ়ি তোলা হৈছে। এনে ব্যৱস্থাত বৰষুণ, জলস্তৰ, ভূমিস্খলন আৰু বানৰ সম্ভাৱনা সম্পর্কীয় তথ্য বাস্তৱ সময়ত (Real-time) ভাগ-বটোৱাৰা কৰা হয়। বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, দিখৌৰ দৰে নদীৰ ক্ষেত্ৰতো অসম আৰু নগালেণ্ডৰ মাজত নিয়মীয়া তথ্যৰ আদান-প্রদান, যৌথ পর্যবেক্ষণ আৰু সমন্বিত দুর্যোগ ব্যৱস্থাপনা অধিক শক্তিশালী কৰাৰ যথেষ্ট অৱকাশ আছে।

সতর্কবার্তা মানুহলৈ কেনেকৈ প্ৰেৰণকৰে?: 
দুর্যোগ ব্যৱস্থাপনাত সতর্কবার্তা জাৰি কৰাই শেষ কথা নহয়। সেই বার্তা দূৰৱৰ্তী গাঁও, নদীৰ পাৰৰ বসতি, কৃষক, বৃদ্ধ আৰু সাধাৰণ পৰিয়ালসমূহলৈ সময়মতে প্ৰেৰণ কৰাটোও সমান গুৰুত্বপূর্ণ। ম'বাইল এছ এম এছ, সামাজিক মাধ্যম, টেলিভিছন, ৰেডিঅ', লাউড স্পীকাৰ, গাঁৱৰ স্বেচ্ছাসেৱক, আৰক্ষী আৰু স্থানীয় প্রশাসনৰ মাজত সমন্বিত ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিব পাৰিলেহে আগতীয়া সতৰ্কীকৰণ বাস্তৱিক অর্থত ফলপ্রসূ হয়। বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, কেৱল প্ৰযুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি সমাজভিত্তিক সতৰ্কীকৰণ ব্যৱস্থাও শক্তিশালী কৰা প্রয়োজন। বিশ্বৰ বহু দেশত বানপ্রৱণ অঞ্চলসমূহত Last Mile Connectivity বা শেষৰজন ব্যক্তিলৈ সতর্কবার্তা প্ৰেৰণ কৰাত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হয়। বহু সময়ত বৈজ্ঞানিক সংস্থাই সঠিক সময়ত সতর্কবার্তা জাৰি কৰে যদিও সেই বাৰ্তা দুর্গম অঞ্চলৰ লোকৰ ওচৰলৈ সময়মতে নাপালে উদ্দেশ্য সফল নহয়। সেয়েহে গাঁও পৰ্যায়ৰ স্বেচ্ছাসেৱক, স্থানীয় ক্লাব, বিদ্যালয়, পঞ্চায়ত আৰু সামাজিক সংগঠনসমূহক দুর্যোগ সজাগতা ব্যৱস্থাৰ লগত অধিক সক্রিয়ভাৱে সংযুক্ত কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে বিশেষজ্ঞসকলে। 

স্থানীয় দুর্যোগ প্রস্তুতি কিমান সাজু আছিল?: 
বানপীড়িত অঞ্চলসমূহত উদ্ধাৰ সামগ্ৰী, নাও, আশ্রয় শিবিৰ, বিশুদ্ধ খোৱাপানী, ঔষধ, বিদ্যুৎ বিকল্প আৰু জৰুৰী যোগাযোগ ব্যৱস্থা কিমান পর্যাপ্ত আছিল-এই প্রশ্নসমূহো সমানেই গুৰুত্বপূর্ণ। বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, যিবোৰ অঞ্চল প্ৰতি বছৰে বানৰ কৱলত পৰে, সেই অঞ্চলসমূহত বান অহাৰ আগতেই স্থানীয় পর্যায়ত প্রস্তুতি সম্পূর্ণ হৈ থকা উচিত। নিয়মীয়া Mock Drill, স্থানীয় স্বেচ্ছাসেৱকৰ প্ৰশিক্ষণ আৰু দুর্যোগ ব্যৱস্থাপনা পৰিকল্পনাৰ সময়ে সময়ে পর্যালোচনা কৰিলে ক্ষয়-ক্ষতি যথেষ্ট হ্রাস কৰিব পৰা যায়। বান আহি যোৱাৰ পাছত উদ্ধাৰ অভিযান চলোৱাতকৈ বান অহাৰ আগতেই প্রস্তুতি সম্পূৰ্ণ কৰি ৰখাটো অধিক ফলপ্রসূ। কোন অঞ্চল প্রথমে প্লাৱিত হ'ব পাৰে, ক'ত আশ্রয় শিবিৰ স্থাপন কৰিব লাগিব, বৃদ্ধ, শিশু আৰু ৰোগীক কেনেদৰে সুৰক্ষিত স্থানলৈ স্থানান্তৰ কৰিব লাগিব-এই সকলো বিষয়ৰ পূৰ্ব পৰিকল্পনা থাকিলে ক্ষয়-ক্ষতি বহু পৰিমাণে হ্রাস কৰিব পাৰি। সেয়েহে নিয়মীয়া Mock Drill, বিদ্যালয়ভিত্তিক দুর্যোগ শিক্ষা আৰু স্থানীয় স্বেচ্ছাসেৱক বাহিনীৰ প্রশিক্ষণকো সমানে গুৰুত্ব দিয়া উচিত। 

বিজ্ঞানভিত্তিক মূল্যায়নৰ সময় আহিল নেকি?: 
দিখৌৰ এইবাৰৰ বানে এটা কথা স্পষ্ট কৰি দিছে-কেৱল বৰষুণৰ পৰিমাণ জানিলেই যথেষ্ট নহয়। তথ্য কেতিয়া আহিল, কোনে লাভ কৰিলে, কেনেকৈ বিশ্লেষণ হ'ল আৰু সেয়া জনসাধাৰণলৈ কেতিয়া প্ৰেৰণ কৰিলে-এই সমগ্র শৃংখলটোৰ স্বাধীন মূল্যায়ন অতি প্রয়োজন। বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, দিখৌৰ দৰে আন্তঃৰাজ্যিক নদীৰ ক্ষেত্ৰত বিজ্ঞানভিত্তিক আগতীয়া সতৰ্কীকৰণ, আন্তঃৰাজ্যিক সমন্বয় আৰু স্থানীয় দুর্যোগ প্রস্তুতিক অধিক শক্তিশালী কৰাটোৱেই ভৱিষ্যতৰ বানৰ ক্ষতি হ্রাস কৰাৰ অন্যতম ফলপ্রসূ পথ হ'ব পাৰে। ইয়াৰ লগতে প্রতিটো বৃহৎ বানৰ পাছত স্বাধীন Post Flood Assessment বা বান-উত্তৰ বৈজ্ঞানিক মূল্যায়ন কৰা উচিত বুলিও বিশেষজ্ঞসকলে মত প্রকাশ কৰে। এনে সমীক্ষাত কেৱল ক্ষয়-ক্ষতিৰ পৰিমাণেই নহয়, সতর্কবার্তা ব্যৱস্থা, উদ্ধাৰ অভিযান, যোগাযোগ ব্যৱস্থা আৰু প্রশাসনিক সমন্বয় কিমান ফলপ্রসু আছিল, সেয়াও বিশ্লেষণ কৰা হয়। এই মূল্যায়নৰ পৰাই ভৱিষ্যতৰ দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ দুৰ্বলতা চিনাক্ত কৰি অধিক ফলপ্রসূ ব্যৱস্থা গ্রহণ কৰা সম্ভৱ হয়।

Share This